Nieuw röntgenapparaat lost jarenlang raadsel rond aap Dhabi op

“We wisten dat er iets niet klopte, maar konden niet precies achterhalen wat het was”, zegt dierenarts Merel Wegman. Samen met PhD-student Julia van der Bie bracht ze met behulp van een nieuw röntgenapparaat in beeld dat de vijfjarige aap Dhabi een gespleten gehemelte heeft. “Over dit soort afwijkingen bij volwassen makaken is maar weinig bekend. Dat maakt het wetenschappelijke artikel dat we hierover schreven zo bijzonder.”

De onderzoekers publiceerden hun bevindingen in het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Medical Primatology. Merel vertelt over de aanleiding hiervoor. Al jarenlang zien de dierverzorgers en dierenartsen van het BPRC iets opvallends. Als Dhabi zacht voedsel eet, zoals banaan, komt dat regelmatig via zijn neus weer naar buiten. “We hadden een vermoeden, maar konden dit niet bevestigen”, vertelt Merel.

‘Aan de buitenkant is niet te zien’

“Dhabi is een gezonde aap van vijf jaar”, zegt ze. “Hij groeit goed en lijkt nergens last van te hebben. Aan de buitenkant is niets te zien. We hebben natuurlijk klinisch onderzoek gedaan om de oorzaak te vinden. Als we in zijn keel kijken, zien we wel een afwijking in het zachte gehemelte, maar we kunnen zonder beeldvorming niet bevestigen dat het bot ook aangetast is en dat er dus een gat zit.”

De doorbraak kwam tijdens een prescreening voor een tuberculosestudie. Hiervoor werden er beelden gemaakt met de C-boog, een nieuw röntgenapparaat. “Op de beelden zagen we dat er ook een defect is in het bot in Dhabi’s gehemelte”, legt Merel uit. “Daardoor bestaat er een open verbinding tussen zijn mond- en neusholte en kan voedsel via zijn neus naar buiten komen.”

De C-boog

“De C-boog is een speciaal röntgenapparaat”, gaat Julia verder. “Als je naar het apparaat kijkt, lijkt het net een C. Vandaar dat het zo heet. De röntgenstraling komt vanuit één uiteinde en wordt aan het tegenoverliggende uiteinde van de C weer opgevangen. Met het apparaat krijg je heel mooie beelden, ook in 3D.”

“Je kunt het vergelijken met een CT-scan”, legt ze uit. Het voordeel van de C-boog is dat het apparaat op wieltjes staat. “Een CT-scanner blijft op één plek staan. Het dier moet dus naar de scanner worden gebracht. De C-boog kunnen we juist naar het dier toe brengen.”

De C-boog kan niet meer afwijkingen laten zien dan een CT-scanner, maar biedt wel meer flexibiliteit. Ook kan het apparaat tijdens een ingreep direct beelden maken. Dit maakt real-time begeleiding tijdens ingrepen mogelijk, wat met een CT-scanner niet mogelijk is.

Met de beelden van Dhabi konden de onderzoekers de afwijking eindelijk duidelijk vastleggen. “Over een gespleten gehemelte bij volwassen apen is nog maar weinig gepubliceerd”, vertelt Merel. “Door de afwijking bij Dhabi vast te leggen en er een wetenschappelijk artikel over te schrijven, weten andere dierenartsen nu dat dit ook bij volwassen apen kan voorkomen. Ze weten ook dat een C-boog een handig hulpmiddel kan zijn om de afwijking in beeld te brengen.”

Zoveel verschillende toepassingen

De C-boog speelde een belangrijke rol bij het oplossen van het raadsel rond Dhabi, maar de mogelijkheden van het apparaat reiken veel verder.

De dierenartsen kunnen het apparaat daarnaast goed gebruiken bij de dagelijkse verzorging van de apen. Bijvoorbeeld bij beter in beeld brengen van een afgebroken hoektand of een gebroken bot.

“We hadden laatst een aap met een afgebroken hoektand”, vertelt Merel. “Op een gewone röntgenfoto worden de tanden over elkaar heen geprojecteerd. Met een 3D-beeld kunnen we de tand van alle kanten bekijken, zonder dat daar een gespecialiseerd dentaal röntgenapparaat voor aangeschaft hoeft te worden”. Zo kunnen we zien of er nog een wortelrest aanwezig is en of die operatief verwijderd moet worden.

Ook bij botbreuken biedt de C-boog voordelen. Een botbreuk kan bijvoorbeeld ontstaan na een gevecht in de kolonie. Als een aap daarna zijn arm niet meer gebruikt, onderzoeken de dierenartsen of er sprake is van een breuk. “Met een gewone röntgenfoto kun je veel zien, maar ik heb ook complexe botbreuken meegemaakt waarbij het bot op twee plekken gebroken was”, zegt Merel. “Dan is een 3D-beeld heel handig.”

Verder hoeft het dier niet steeds in een andere houding te worden gelegd om foto’s te maken. De C-boog draait om het dier heen. “Vooral bij een instabiele breuk is het onwenselijk en pijnlijk om een dier steeds te moeten herpositioneren”, legt Merel uit.

Prescreening voor onderzoek

Maar ook kan de C-boog worden gebruikt bij de prescreening van dieren voor wetenschappelijk onderzoek. Welke onderzoeken daarvoor nodig zijn, verschilt per studie. Afhankelijk van de studie kijken de onderzoekers onder meer naar het geslacht, het gewicht en de algemene gezondheid van een dier. Ook kunnen bloedonderzoek en beeldvorming nodig zijn.

“Voordat een aap aan een studie meedoet, onderzoeken we altijd of het dier geschikt is voor die specifieke studie”, legt Merel uit. “Dhabi is bijvoorbeeld niet geschikt voor bepaalde studies naar luchtweginfecties, zoals tuberculose of COVID-19. Krijgt hij tijdens zo’n studie bijvoorbeeld een loopneus, dan weten we niet zeker of dat door de infectie komt of door zijn gespleten gehemelte. Dat zou de onderzoeksresultaten onbetrouwbaar maken.”

“Dhabi’s casus laat mooi zien wat de samenwerking tussen dierenartsen en afdeling beeldvorming kan opleveren”, besluit Merel. “We hebben laten zien dat een gespleten gehemelte ook bij een volwassen aap kan voorkomen en dat een C-boog kan helpen om zo’n afwijking duidelijk in beeld te brengen.”