Minister Letschert: ‘Onderzoek met apen blijft voorlopig noodzakelijk’

Minister Letschert benadrukt tijdens het commissiedebat Dierproeven dat apenonderzoek voorlopig noodzakelijk blijft. Kamerlid Kostić wil met een nieuw amendement de subsidie van het BPRC verschuiven naar proefdiervrij onderzoek.

Onderzoek met apen blijft voorlopig noodzakelijk zolang betrouwbare alternatieven ontbreken. Dat benadrukte minister Rianne Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap donderdag 15 oktober tijdens een debat over dierproeven. De minister uitte bezwaren tegen een nieuw amendement van Ines Kostić (Partij voor de Dieren), die een groter deel van de subsidie voor het BPRC wil bestemmen voor proefdiervrij onderzoek.

’’Stel je voor dat je te horen krijgt dat een familielid Parkinson, Alzheimer of long covid heeft. Voor die mensen doen wij ons onderzoek. Zij hopen op nieuwe behandelingen die hun leven kunnen verbeteren’’, zei Jan Langermans, hoogleraar dierenwelzijn en hoofd Animal Science van het BPRC, voor de camera van het SBS6-programma Hart van Nederland.

Ook het BPRC wil naar een toekomst zonder dierproeven, benadrukte Langermans. "Daarom investeren we volop in alternatieve onderzoeksmethoden.” Er zijn volgens hem nog veel medische onderzoeksvragen waarvoor onderzoek met apen noodzakelijk is. Bovendien zullen zich ook in de toekomst nieuwe aanvragen aandienen die niet met bestaande alternatieve methoden kunnen worden beantwoord.   

Nieuw amendement moet subsidie BPRC verschuiven

Tijdens het debat van de Kamercommissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) bleek dat de partijen de ambitie delen om dierproeven terug te dringen. Over het tempo en de gevolgen voor medisch onderzoek verschillen de meningen.

Ines Kostić (Partij voor de Dieren) wil dat een steeds groter deel van de overheidssubsidie voor het BPRC wordt besteed aan proefdiervrije onderzoeksmethoden. Vorig jaar nam de Tweede Kamer een vergelijkbaar amendement aan, maar dat besluit werd dit voorjaar teruggedraaid.

Het kamerlid heeft nu een enigszins aangepast voorstel ingediend, dat volgens haar tegemoetkomt aan de zorgen van andere partijen. Het biedt in plaats van 2030 tot 2032 de tijd voor een beoogde verschuiving van de subsidie aan het BPRC van onderzoek met apen naar proefdiervrij onderzoek. Daarnaast wil Kostić dat er in 2029 wordt onderzocht of de verschuiving van financiële middelen noodzakelijk onderzoek naar levensbedreigende ziekten en infectieziekten in gevaar brengt.

Minister waarschuwt voor gevolgen voor onderzoek en apenkolonie

Minister Letschert sprak waardering uit voor Kostićs poging een middenweg te vinden, maar plaatste grote kanttekeningen bij het amendement. Volgens haar ontbreekt voldoende wetenschappelijke onderbouwing om het onderzoek met apen versneld af te bouwen.

Bovendien wordt de subsidie voor het BPRC niet alleen gebruikt voor onderzoek, maar ook voor de instandhouding van de fokkolonie, de huisvesting en de verzorging van de apen volgens hoge dierenwelzijnstandaarden. Een verdere verschuiving van financiële middelen kan daardoor grote gevolgen hebben voor de exploitatie van het instituut en aanvullende financiering noodzakelijk maken.

Ook betwijfelde de minister of een evaluatie na twee jaar betrouwbare conclusies kan opleveren. Het BPRC doet voornamelijk fundamenteel en preklinisch onderzoek, waarvan de resultaten vaak pas na vele jaren tot medische toepassingen leiden. Volgens de minister is het daarom moeilijk om al na twee jaar vast te stellen welke gevolgen een versnelde afbouw voor de volksgezondheid heeft.

‘Een toonaangevende onderzoeksfaciliteit met hoge welzijnstandaarden’

De minister verwees naar het rapport van de onafhankelijke onderzoekscommissie Bijker, waaruit volgens haar blijkt dat wetenschappers verschillend denken over de mogelijkheden om onderzoek met apen sneller te vervangen.

Zij noemde het BPRC ‘een toonaangevende onderzoeksfaciliteit met hoge welzijnstandaarden, waarvan er in Europa maar een paar zijn’. Daarbij verwees zij naar haar werkbezoek aan het instituut, waar zij zich liet informeren over het onderzoek, proefdiervrije methoden en de zorgvuldige afwegingen die aan onderoek met apen voorafgaan.

Kamerleden: aandacht voor patiënten, dierenwelzijn en innovatie

Tijdens het debat spraken verschillende Kamerleden ook over dierproeven in bredere zin. Daarbij ging het onder meer over de belangen van patiënten, dierenwelzijn en de ontwikkeling van proefdiervrije onderzoeksmethoden.

CDA-Kamerlid Joris Lohman, die op 5 oktober een bezoek bracht aan het BPRC, vroeg aandacht voor het welzijn van proefdieren. Zolang dierproeven nodig blijven, moet volgens hem worden geïnvesteerd in betere huisvesting, verzorging en leefomstandigheden.

Die aandacht sluit aan bij de inzet van het BPRC, stelt Jan Langermans. ”Onze dierverzorgers, dierenartsen en onderzoekers zetten zich iedere dag in om de dieren een zo goed mogelijk leven te bieden. Ook daar blijven we in investeren.”

Caroline van der Plas (BBB) waarschuwde dat het terugdringen van dierproeven niet ten koste mag gaan van nieuwe behandelingen voor patiënten met onder meer kanker, neurologische aandoeningen en zeldzame ziekten. ”Achter proefdieronderzoek zitten patiënten, mensen die wachten op een behandeling, gezinnen die hopen op genezing of in ieder geval een verbetering van hun situatie, hun leven.” Volgens haar moeten dierproeven daarom niet zo snel mogelijk, maar zo verstandig mogelijk worden afgebouwd.

Marieke Vellinga-Beemsterboer (D66) benadrukte dat politici voorzichtig zijn om op de stoel van wetenschappers te gaan zitten. Tegelijkertijd ziet D66 kansen in proefdiervrije innovatie en vindt de partij dat de politiek kritisch moet blijven vragen of onderzoek ook zonder dieren mogelijk is.

Ook de VVD wil de overgang naar proefdiervrij onderzoek stimuleren. Kamerlid Renate Den Hollander wees daarbij op het belang van onderzoek met menselijk materiaal en nieuwe onderzoeksmodellen. Volgens haar is het belangrijk om wettelijke en beleidsmatige belemmeringen weg te nemen die de toepassing van deze onderzoeksmethoden in de weg staan.

‘Het instituut staat al voor een aanzienlijke verandering’

De discussie over het tempo waarin dierproeven kunnen worden vervangen, speelde ook een belangrijke rol bij de plannen voor het BPRC. De minister wees erop dat het instituut al voor een aanzienlijke verandering staat. In 2030 moet 30 procent van de subsidie, ongeveer 4,1 miljoen euro, worden besteed aan de ontwikkeling en validatie van proefdiervrije onderzoeksmethoden. Dat vraagt volgens haar om andere expertise en een ingrijpende verandering binnen het instituut.

Een verdere verhoging van dat percentage wil de minister niet toezeggen zolang onvoldoende duidelijk is welke onderzoeksvragen zonder apen kunnen worden beantwoord. Daarmee wil zij voorkomen dat waardevolle onderzoekskennis en infrastructuur verdwijnen voordat volwaardige alternatieven beschikbaar zijn.

Begin 2027 verwacht de minister een nieuw onderzoeks- en ambitieprogramma van het BPRC, dat zij met de Tweede Kamer zal delen. Daarnaast krijgt ZonMw een rol bij de wetenschappelijke onderbouwing van toekomstig beleid. Een meerjarig onderzoek moet meer inzicht geven in de bijdrage van onderzoek met apen aan biomedische vooruitgang.

In 2030 volgt een nieuwe beoordeling van de ontwikkeling van proefdiervrije methoden. Daarbij wordt gekeken welke alternatieven inmiddels wetenschappelijk voldoende betrouwbaar zijn om bepaalde onderzoeken naar ernstige ziekten, waarvoor nu nog apen nodig zijn, volwaardig te kunnen vervangen.

BPRC: medische vooruitgang en dierenwelzijn gaan samen

Jan Langermans onderschrijft de woorden van de minister. ”Je kunt niet met een politiek besluit bepalen wanneer alternatieven beschikbaar zijn. Daarvoor moeten ze eerst wetenschappelijk betrouwbaar zijn.”

Volgens hem mogen de belangen van patiënten en het welzijn van proefdieren niet tegenover elkaar worden geplaatst. ”We willen minder dierproeven, we willen goede zorg voor onze apen én we willen verder komen in de strijd tegen ernstige ziekten. Daar werken we iedere dag aan. Want uiteindelijk doen we dit onderzoek voor mensen die hopen op een behandeling die er nu nog niet is.”