Westnijlvirus in het nieuws: BPRC onderzocht vaccins

Het Westvijlvirus is de laatste tijd veel in het nieuws. Onderzoekers van het BPRC volgen ontwikkelingen op de voet. Zij onderzochten in het verleden kandidaat-vaccins.

“Het is verstandig om dit soort virussen goed in de gaten te houden.” Viroloog Ernst Verschoor weet waar hij het over heeft. Ruim tien jaar geleden werkte hij bij BPRC mee aan Europees onderzoek naar een kandidaat-vaccin tegen het westnijlvirus. Een virus dat nu ineens heel dichtbij komt. Het RIVM meldde dat 44 mensen het westnijlvirus in Nederland hebben opgelopen. Vijf mensen zijn overleden.

Rond 2014, toen Ernst Verschoor en zijn collega’s met het virus werkten, waren er vooral ziektegevallen in Italië, Griekenland, Oostenrijk en Hongarije. De afgelopen jaren wordt het virus op veel meer plaatsen in Europa gevonden en inmiddels worden ook besmettingen in Nederland vastgesteld. Ernst en collega-virologen volgen deze ontwikkeling nauwlettend. “Het is bijzonder dat het onderwerp na zo veel jaren ineens weer zo actueel is.”

De gewone huissteekmug

Bij het westnijlvirus denken veel mensen misschien aan een verre reis of een exotische mug. Maar het virus kan worden overgedragen door een mug die we allemaal kennen: de gewone huissteekmug, Culex pipiens. Die raakt besmet wanneer zij bloed opzuigt van een geïnfecteerde vogel. Daarna kan zij het virus overdragen op een mens of paard.

Vogels en muggen vormen de natuurlijke kringloop van het virus. Eén voordeel ten opzichte van sommige andere virussen is dat mensen en paarden wel ziek kunnen worden, maar het westnijlvirus niet kunnen overdragen.

De meeste mensen merken helemaal niets van een besmetting. Ongeveer tachtig procent krijgt geen klachten. Eén op de vijf mensen wordt griepachtig ziek, met koorts, hoofdpijn, spierpijn en vermoeidheid. Bij ongeveer één procent van de besmettingen kan het virus ernstige neurologische klachten veroorzaken, zoals hersenvliesontsteking of hersenontsteking. Soms overlijden er zelfs mensen aan. Vooral ouderen en mensen met een verminderde afweer lopen risico op een ernstiger ziekteverloop, vertelt Ernst.

Waarom het virus nu vaker wordt gevonden, kan de viroloog niet verklaren. Wel is het een feit dat het westnijlvirus een typisch zomer- en herfstvirus is. In juli, augustus en september zijn muggen actief. Daarnaast gedijen muggen goed bij warme zomers zoals we die dit jaar hebben gehad.  Ook betere diagnostiek en meer aandacht voor het virus kunnen er wellicht voor zorgen dat besmettingen vaker worden ontdekt.

Eerst uitzoeken welk model werkt

Ernst vertelde dat het BPRC destijds betrokken raakte bij WINGS, een Europees onderzoeksproject naar het westnijlvirus. Onderzoekers uit onder meer Duitsland, Italië, België, Zweden en de Verenigde Staten werkten daarin samen aan diagnostiek en de ontwikkeling van vaccins.

‘’De rol van BPRC was het onderzoeken van het virus en het testen van kandidaat-vaccins. Voordat zo’n studie kan beginnen, moet eerst duidelijk zijn welk onderzoeksmodel geschikt is’’, legt de viroloog uit. BPRC-onderzoekers bekeken daarom of resusapen en marmosets gevoelig zijn voor een Europese variant van het virus en hoe een infectie bij deze dieren verloopt.

Beide apensoorten bleken geïnfecteerd te kunnen raken. Voor het vervolgonderzoek kozen de onderzoekers voor resusapen. Bij deze dieren konden zij goed volgen wat er in het bloed gebeurt na vaccinatie en blootstelling aan het virus.

Twee vaccinstrategieën

Tijdens de vaccinatiestudie kregen twaalf resusapen één van twee kandidaat-vaccins. Beide waren gebaseerd op een eiwit aan de buitenkant van het westnijlvirus. Zes dieren kregen geen vaccin en vormden de controlegroep.

Na de vaccinaties werden alle dieren blootgesteld aan een Europese variant van het westnijlvirus. Bij de gevaccineerde dieren was na blootstelling geen virus aantoonbaar in het bloed. Bij vijf van de zes dieren uit de controlegroep was dat wel het geval.

Dat was een duidelijke uitkomst. De twee vaccinstrategieën zorgden allebei voor een goede afweerreactie. Toch betekent dat volgens Ernst niet dat Nederland nu meteen moet inzetten op vaccinatie. “De kans op besmetting is nog altijd klein en de meeste mensen die het virus oplopen, krijgen geen klachten. Bovendien is de vraag wie je zou vaccineren: de hele bevolking, alleen ouderen of bijvoorbeeld mensen in gebieden waar het virus vaker voorkomt?”

“Ik denk op dit moment eerder aan de ontwikkeling van antivirale middelen of geneesmiddelen,” zegt hij. Zo’n middel kan worden ingezet wanneer iemand besmet is en ziek wordt. Dat kan vooral belangrijk zijn voor mensen die een grotere kans hebben op een ernstig verloop. Of een vaccin uiteindelijk zinvol is, hangt volgens Ernst onder meer af van de vraag wie je ermee zou willen beschermen.

Oude kennis, opnieuw actueel

Dat het onderzoek na ruim tien jaar weer actueel is, vindt Ernst bijzonder. Destijds kwam het westnijlvirus nog maar beperkt voor in Europa en was het voor Nederland vooral een ver-van-mijn-bedvirus. Inmiddels worden ook hier besmettingen vastgesteld. “Het is een virus waar nu weer aandacht voor is. Dan is het goed om te kijken wat we ermee kunnen.”

Het westnijlvirus behoort tot de flavivirussen, dezelfde virusfamilie als dengue, zika en gele koorts. BPRC heeft in de loop der jaren ook onderzoek gedaan naar verschillende van deze verwante virussen. De kennis en ervaring die daarbij is opgebouwd, kan opnieuw van waarde zijn wanneer een virus opduikt of zich verder verspreidt.

Lees de wetenschappelijke publicatie over het vaccinonderzoek