Westnijlvirus verdient aandacht, maar de tijgermug ook

Muggenexpert Marieta Braks van het RIVM vertelt over het westnijlvirus in Nederland, de opmars van de tijgermug en het belang van goed toezicht.

Het westnijlvirus dook enkele jaren geleden voor het eerst in Nederland op. Daarna bleef het relatief stil. Dit jaar werden 44 mensen ziek en overleden vijf mensen. Muggenexpert Marieta Braks van het RIVM volgt waar het virus voorkomt en hoe muggen het overbrengen op mensen en paarden. Ook houdt ze de opmars van de tijgermug in de gaten.

Het westnijlvirus circuleert tussen vogels en gewone huissteekmuggen. Muggen die een besmette vogel hebben gestoken, kunnen het virus vervolgens overbrengen op mensen en paarden. De tijgermug kan andere virussen verspreiden, zoals de virussen die dengue en chikungunya veroorzaken. Volgens Marieta Braks komt het moment waarop deze mug zich blijvend in Nederland vestigt steeds dichterbij.

Een mug hoeft niet exotisch te zijn om een exotisch klinkend virus over te brengen. De gewone huissteekmug kan het westnijlvirus verspreiden. De mug was er al, het virus inmiddels ook. Marieta Braks, medisch entomoloog bij het RIVM, volgt het virus al ruim twintig jaar.

Sinds begin van deze eeuw circuleert het WNV in Zuid- en Oost-Europa en was het onduidelijk of en wanneer het in West Europa zou opduiken en werden vooral de ontwikkelingen in Europe goed in de gaten gehouden. Dat veranderde toen het in 2018 in Duitsland opdook. “Toen hebben we meteen een werkgroep opgericht.”

Die One Health-werkgroep volgt vogels, muggen, paarden en mensen. Het virus circuleert tussen vogels en muggen. Mensen en paarden kunnen wel besmet raken, maar geven het virus niet verder door. “Eigenlijk wil je een earlywarningsysteem hebben dat circulatie aantoont voordat het naar mens en paard overwaait.”

Een grasmus als eerste waarschuwing

In 2020 kwam het eerste duidelijke Nederlandse signaal van een grasmus. De vogel werd gevangen op een vogelringstation en was eerder dat jaar toevallig ook al onderzocht. Toen was hij nog niet besmet. “Maanden daarvoor was hij nog negatief, nu opeens positief. Dan samplet men honderden vogels en komt er opeens eentje uit”, zegt Marieta Braks.

Dit jaar werd begin augustus de eerste positieve vogel gevonden. Niet veel later dook bij onderzoek van de bloedbank een besmetting op. Inmiddels zijn 44 ziektegevallen bij mensen gemeld en vijf mensen overleden.

Opvallend is dat 2026 volgens haar helemaal geen goed muggenjaar is. “We hebben een heel slecht muggenjaar. Qua aantallen.” Dat er toch relatief veel besmettingen zijn, heeft voornamelijk met de hoge temperaturen van dit jaar te maken.

Een mug die een besmette vogel steekt, kan het virus niet meteen doorgeven. Eerst moet het zich in haar lichaam vermenigvuldigen. Hoe warmer het is, hoe sneller dat gaat. “Als het drie weken duurt, is die mug misschien al dood voordat ze het virus heeft overgedragen.” Een mug neem elke 2-3 dagen een bloedmaaltijd.

Bij extreem warm weer kan een besmette mug veel eerder een volgende vogel besmetten, en de volgende en de volgende.  Zo kan de verspreiding van het virus in muggen en vogels snel toenemen en is de kans op overloop naar mens en paard ook groot.

‘Mijn moeder van 87 ligt onder een klamboe’

De 44 bekende ziektegevallen zijn maar een deel van alle besmettingen. Veel mensen merken weinig of niets van een infectie. Slechts een klein deel wordt ernstig ziek. Voor de volksgezondheid als geheel is de ziektelast daarom relatief beperkt, zegt Marieta. Het risico op ernstige ziekte neemt wel toe met de leeftijd, vooral vanaf ongeveer 50 jaar.

“Op de ziektelast van Nederland aan allerlei ziekten geeft dit geen enkele rimpeling.” Maar dat betekent niet dat ze het risico wegwuift. Geen reden voor paniek dus, wel om je te beschermen wanneer het virus in de omgeving circuleert, vindt ze. “Ik heb mijn moeder van 87 ook onder een klamboe gelegd.”

Genetisch onderzoek wijst er volgens Marieta op dat het virus afgelopen winter in Nederland is gebleven. “Het virus dat er nu is, lijkt heel erg op wat er vorig jaar circuleerde. Dus we denken dat het overwinterd heeft.” Dat vergroot de kans dat het westnijlvirus zich hier blijvend vestigt.

Bij een kleine uitbraak kan het virus verdwijnen als alle besmette muggen doodgaan. Bij een grote uitbraak zijn er veel meer besmette muggen. “Stel dat je 100.000 muggen geïnfecteerd hebt, dan hoeven er maar twee te overleven. Die steken volgend jaar een vogel en dan is het er weer.”

Dat betekent niet dat volgend jaar opnieuw tientallen mensen ziek worden. Wel hoeft het virus mogelijk niet opnieuw vanuit het buitenland Nederland binnen te komen.

Vaccin of geneesmiddel?

Het BPRC deed ruim tien jaar geleden onderzoek naar twee kandidaatvaccins tegen het westnijlvirus. Beide lieten veelbelovende resultaten zien. Toch ligt verdere ontwikkeling van een vaccin voor mensen volgens Marieta op dit moment niet direct voor de hand. Als het aantal ernstige ziektegevallen beperkt blijft, is de kosten-batenverhouding ongunstig. Ook internationaal is er nog geen westnijlvaccin voor mensen.

Een andere route vindt ze interessanter: een geneesmiddel voor mensen die daadwerkelijk ziek worden. Op de vraag wat er voor westnijlvirus ontwikkeld kan worden, is haar antwoord duidelijk: “Ik zou een antiviraal medicijn ontwikkelen.”

Daarnaast blijft het belangrijk om te weten waar het virus circuleert. Dat is bijvoorbeeld nodig voor de bloedvoorziening, omdat het westnijlvirus via besmet donorbloed kan worden overgedragen. “De grootste winst is dat je weet waar en wanneer het in het land circuleert, zodat je risicogestuurd kunt screenen en niet alles.” Maar Marieta kijkt ook vooruit naar een andere mug. “Volgend jaar mag je me bellen over de tijgermug, want dat wordt een heel ander verhaal.”

Sinds 2005 worden in Nederland tijgermuggen gevonden. Klimaatverandering helpt de mug om zich in Europa thuis te voelen, maar verklaart volgens Marieta niet hoe hij hier komt. Bovenal reist de mug met mensen en goederen mee. “Eerst kwam hij met lucky bamboo uit China, daarna met banden uit Florida en vervolgens uit Italië en Europa en recent ook via auto’s van terugkerende vakantiegangers uit Zuid Europa .” “Maar deze beestjes zijn koudbloedige dieren, dus natuurlijk heeft klimaatverandering een effect, maar vooral op kans op ziekteoverdracht door de versnelling van virusvermeerdering in de mug.”

Tot nu toe worden gevonden tijgermuggen opgespoord en bestreden. Maar het wordt steeds moeilijker om te voorkomen dat de tijgermug zich blijvend in Nederland vestigt. “We hebben gewoon te veel introducties.”

Als de tijgermug blijft

Als de tijgermug zich hier blijvend vestigt, kan ook lokale overdracht van dengue (knokkelkoorts) en chikungunya ontstaan. Beide ziekten kunnen flinke klachten veroorzaken.

Daarvoor moet eerst iemand het virus in het buitenland oplopen en vervolgens hier door een tijgermug worden gestoken. De mug kan het virus uit het bloed opnemen. Nadat het virus zich in de mug heeft vermenigvuldigd, kan zij het bij een volgende beet aan iemand anders doorgeven. Zo kan iemand dengue of chikungunya krijgen zonder zelf in het buitenland te zijn geweest.

Juist mensen die weinig of geen klachten hebben, zijn lastig op te sporen. Daardoor kan een virus al rondgaan voordat duidelijk is wat er gebeurt. Marieta ziet op langere termijn dan ook meer in vaccinatie dan in het eindeloos bestrijden van de mug. Het BPRC deed onderzoek naar dengue en werkte mee aan de ontwikkeling van een antiviraal middel tegen het denguevirus. Dat middel wordt inmiddels verder onderzocht in klinische studies.

Nederland is nog niet zover. Maar de centrale overheden in samenspraak met de GGD’en en gemeenten bereiden zich voor op het moment waarop de tijgermug zich niet meer overal laat uitroeien. Dan wordt het steeds lastiger om pas in actie te komen wanneer de eerste patiënt wordt gevonden. De patiënt is namelijk topje van de ijsberg van geïnfecteerde mensen die muggen kunnen infecteren zonder zelf symptomen te hebben. Zoals Marieta het zegt: “Bij dengue loop je altijd achter de feiten aan; dus voorkomen van muggenvectoren altijd beter dan bestrijden bij uitbraak.”